به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه از مشهد، حسین براتی، عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد، در سلسله نشستهای «سی شب، سی آیه» که به صورت مجازی و به همت انجمن علمی دانشجویی علوم قرآن و حدیث دانشگاه فردوسی مشهد با همکاری کانون قرآن و عترت دانشگاه حضرت معصومه(س) برگزار شد، به موضوع بازخوانی اندیشه تفسیری شهید حضرت آیتالله خامنهای با تأکید بر آیه ۷۳ سوره توبه پرداخت.
براتی با تسلیت شهادت رهبر عظیمالشأن انقلاب اسلامی حضرت آیتالله خامنهای و جمعی از کودکان، نوجوانان و مردم این سرزمین گفت: این حادثه از یک سو مایه اندوه و تسلیت است، زیرا ملت عزیز ما جمعی از بهترین فرزندان خود را از دست داد؛ و از سوی دیگر تبریک دارد،زیرا این عزیزان به مقام رفیع شهادت نائل شدند و چنانکه قرآن کریم میفرماید نزد پروردگار خود روزی میخورند و مهمان سفره کرم الهی هستند.
عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهدگفت: با توجه به اینکه چند سالی است در حوزه قرآن پژوهی فعالیت دارم، تلاش کردم نگاهی کوتاه به برخی دیدگاههای تفسیری ایشان داشته باشم؛ بهویژه در ارتباط با آیه ۷۳ سوره توبه.
براتی در ادامه به پژوهشی که چند سال پیش انجام داده بود اشاره کرد و گفت: حدود چهار یا پنج سال پیش مقالهای با عنوان مفهومسازی جهاد در قرآن کریم و تمایز مؤلفههای معنایی آن با قتال با تأکید بر آیه ۷۳ سوره توبه تهیه کردم. در این پژوهش تلاش کردم با بهرهگیری از مباحث معناشناسی شناختی، تفاوت مفهومی میان دو واژه «جهاد» و «قتال» را در قرآن بررسی کنم.
وی توضیح داد: در معناشناسی شناختی یک اصل مهم وجود دارد و آن اینکه هر تعبیر زبانی بر نوع خاصی از مفهومسازی مبتنی است. بر همین اساس نمیتوان بهسادگی واژهای را جایگزین واژه دیگر کرد و تصور کرد که همان معنا منتقل میشود. در قرآن کریم نیز به نظر میرسد کاربرد واژهها کاملاً حسابشده و دقیق است.
این پژوهشگر قرآن افزود: هنگامی که به آیاتی که در آنها واژه جهاد به کار رفته و نیز آیاتی که واژه قتال در آنها آمده مراجعه میکنیم، متوجه تفاوتهای ظریفی در کاربرد این دو مفهوم میشویم. به عنوان نمونه، در قرآن کریم واژه «مجاهد» به کار رفته است، اما واژه «قاتل» به عنوان اسم فاعل دیده نمیشود، بلکه «مقاتل» به کار میرود. این تفاوتها از منظر زبانشناسی و معناشناسی دارای دلالتهای مهمی است.
قرآن به دنبال «مجاهدپروری» است نه «قتالپروری»
براتی با بیان اینکه این تفاوتها نشاندهنده نوع نگاه قرآن به مفهوم جهاد است، گفت: به نظر میرسد قرآن به دنبال قتالپروری نیست، بلکه مجاهدپروری را مدنظر دارد. مفهوم جهاد مفهومی گسترده است و میتواند عرصههای متعددی از تلاش و مقاومت در راه خدا را دربرگیرد.
وی ادامه داد: قرآن کریم زمانی که از برتری برخی افراد سخن میگوید، از تعبیر «فضل الله المجاهدین علی القاعدین اجرا عظیما» استفاده میکند. در اینجا نیز واژه مجاهد به کار رفته است که نشاندهنده بار معنایی وسیعتر این مفهوم است.
نگاه تفسیری آیتالله خامنهای به آیه ۷۳ سوره توبه
عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به تفسیر سوره برائت از سوی حضرت آیتالله خامنهای اظهار داشت: این تفسیر که بیش از پنجاه سال پیش نگاشته شده، حاوی نکات دقیق و ظریفی درباره مفهوم جهاد در قرآن است.
وی افزود: در آیه «یا أیها النبی جاهد الکفار والمنافقین واغلظ علیهم» این پرسش مطرح میشود که جهاد با منافقان به چه معناست؛ زیرا پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله در دوران حیات خود جنگ نظامی مستقیمی با منافقان نداشتند. بنابراین اگر جهاد را صرفاً به معنای جنگ مسلحانه بدانیم، با مشکل تفسیری مواجه خواهیم شد.
براتی تصریح کرد: آیتالله خامنهای در تفسیر خود با دقت به اصطلاحات قرآنی توجه کرده و بر این نکته تأکید دارند که نباید مفاهیم قرآنی را صرفاً بر اساس اصطلاحات فقهی تفسیر کرد. به بیان دیگر، مفسر باید بکوشد در فضای مفهومی قرآن قرار گیرد و از درون گفتمان قرآنی به فهم آیات بپردازد.
تعریف گسترده جهاد در نگاه قرآنی
وی ادامه داد: بر اساس این رویکرد، جهاد در قرآن تنها به معنای جنگ مسلحانه نیست، بلکه هرگونه مقاومت و مبارزه در برابر دشمن برای اعتلای کلمه اسلام را شامل میشود؛ این مقاومت میتواند در عرصههای مختلف از جمله عرصه فکری، فرهنگی، اجتماعی و حتی اقتصادی تحقق یابد.
براتی افزود: در همین چارچوب، آیاتی مانند «جاهدوا بأموالکم وأنفسکم» نیز صرفاً به معنای هزینه کردن برای مقدمات جنگ نیست، بلکه میتواند طیف وسیعی از تلاشها و فداکاریها در راه خدا را دربرگیرد.
این استاد دانشگاه در پایان تأکید کرد: یکی از نکات مهم در فهم قرآن توجه به مفهومسازیهای خاص قرآن کریم است. اگر این نکته مورد توجه قرار نگیرد، ممکن است برای حل برخی مسائل تفسیری به تغییر قرائتها یا توجیهات نادرست روی آوریم، در حالی که با دقت در خود متن قرآن بسیاری از این مسائل قابل حل است.
وی در پایان اظهار داشت: دیدگاههای تفسیری حضرت آیتالله خامنهای در این زمینه حاوی نکات روششناختی ارزشمندی است و میتواند زمینهساز پژوهشهای علمی گستردهتری در حوزه مطالعات قرآنی باشد.
انتهای پیام/
نظر شما